Słówko o poetach zapomnianych

Dziś o trójce zapomnianych poetów.

Pierwszą przedstawię Zuzanne Ginczankę. O tej autorce wspominałam już przy moim pierwszym wpisie. Jej osoba i poezja były tematem mojej pracy licencjackiej. Moja miłość do tej poetki narodziła się jednak trochę wcześniej. Następny poeta to Christian Belwit-niezwykle interesująca osobowość. Ostatni dzisiaj-Stanisław Czycz to poeta kontrowersyjny i nietypowy. Zatem ad rem:

Zuzanna Ginczanka 

to osoba konsekwentnie pomijana przez większość polskich syntez literackich. Zginęła śmiercią przedwczesną, w wieku zaledwie dwudziestu siedmiu lat. W dwudziestoleciu międzywojennym zyskała chwilową popularność, jednak już po wojnie słuch o niej zaginął. Dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych, badaczka Izolda Kiec podjęła się stworzenia monografii poetki. Nieco później Zuzanną Ginczanką zajęła się inna badaczka – Agata Araszkiewicz. Informacje, które przedstawiły obie znawczynie literatury, to największe źródła wiadomości o poetce. Pomijając krótkie wzmianki obecne w leksykonach i prasie, a także informacje przekazywane ustnie przez znajomych poetki, nie ma innych istotnych źródeł przedstawiających życie i twórczość tej poetki.

Zuzanna Ginczanka

Biografia Zuzanny Ginczanki to gawęda tragiczna, przepełniona melancholią pieśń straconych nadziei i zmagania się z własnym pochodzeniem. Poezja poetki to ciągłe oczekiwanie i lęk, a także podwójna walka z wyobcowaniem i dyskryminacją jej postaci, a także  jako kobiety piszącej i Żydówki.

Naprawdę nazywała się Zuzanna Polina Gincburg. Urodziła się 15 marca 1917 r. w Kijowie. Rodzice poetki: Cecylia i Szymon Gincburgowie poznali się w Rosji, a w 1917 roku osiedlili się na Kresach, w Równem Wołyńskim. Mieszkała tam i prowadziła swój sklepik modowy matka Cecylii, Klara Sandberg. Zuzanna była jedynaczką. Małżeństwo rodziców poetki okazało się nietrwałe, wskutek czego małą Sanę wychowywała babcia. Ojciec – reżyser i aktor teatralny, wyjechał do Berlina, a matka wyszła powtórnie za mąż, za czeskiego piwowara; zmieniła nazwisko na Roth i wyjechała do Pampeluny.

            Ginczanka pochodziła z rodziny tzw. litwaków, czyli zasymilowanych Żydów przybyłych z terenów Rosji. W jej domu używało się języka rosyjskiego, bo takim posługiwała się babka Zuzanny. Jednak spośród czterech rówieńskich gimnazjów: żydowskiego, rosyjskiego, ukraińskiego i polskiego, poetka wybrała to ostatnie.

Sana, wychowywana przez babkę, zajmowała pokój nad sklepem będącym połączeniem składu aptecznego i magazynu kolonialnego. Cały czas gdzieś znikała, ciągle wymykała się bliskim. Od czwartego roku życia układała rymowanki. Wiersze zaczęła pisać już w wieku 10 lat. O swym miasteczku rodzinnym pisała:

moje malutkie miasto ma uliczek zbyt mało,

(nie ma takiej jednej, by się dwoje spotkało)

Miasteczko rodzinne Ginczanki przesiąknięte było nudą, a życie toczyło się w nim bardzo powoli. Wychowanie pozbawione matczynej miłości sprawiło, że Zuzanna przez cały czas wyglądała na nieobecną, wiecznie zamyśloną, za czymś tęskniącą. W rówieńskim gimnazjum Ginczanka zawarła pierwsze przyjaźnie – z Blumką Fradis, Izaakiem Gasko i Marią Brandysową. Ta ostatnia pamięta ją doskonale przebraną za anioła, w którego stroju klęczała na wystawie sklepu babki, pełniąc rolę żywej marionetki.

    Zuzanna wychowywana przez Klarę Sandberg, która była bardzo postawną, silną kobietą, nie zaznała miłości, ani rodzinnego ciepła. Jej babka, według opowieści przyjaciół poetki, była kobietą surową i oschłą. Swoją matkę Ginczanka spotkała jeszcze tylko raz. W roku 1930, Cecylia Roth przyjechała w odwiedziny do Równego. Spacerowała wówczas wraz z córką ulicami miasta, jednak było widać, że są sobie dalekie. To było ich ostatnie w życiu spotkanie. Po paru latach od ostatniego spotkania z matką, Ginczanka twierdziła, że zupełnie o niej zapomniała i co więcej – wcale jej nie potrzebuje.

   Talent, wrażliwość i niecodzienne spojrzenie na świat, cechowały poetkę już od lat dziecięcych. W wieku 14 lat wydrukowała w gazetce szkolnej, którą redagował Czesław Janczarski, swój wiersz pt. Uczta wakacyjna. Trzy lata później, w 1934 roku, otrzymała wyróżnienie w konkursie poetyckim. Zuzanna już w Równem interesowała się polskim życiem literackim swojej epoki. Prenumerowała „Wiadomości Literackie” i „Skamandra”, znała poetów, którzy mieszkali w Równem – Jana Śpiewaka i Józefa Łobodowskiego. Ten drugi, poznał poetkę w 1933 roku – powtarzała ona wówczas siódmą klasę, z powodu kłopotów z matematyką. W 1935 roku Ginczanka zdała maturę, spędziła wakacje nad Bałtykiem, a we wrześniu przeniosła się do stolicy.

    Przyjazd do Warszawy Sana zawdzięczała Julianowi Tuwimowi, któremu już od szesnastego roku życia posyłała swe wiersze. Zyskała jego uznanie. Popularny Skamandryta stał się patronem młodziutkiej poetki. Wyjazd z rodzinnego miasteczka i zamieszkanie w stolicy to nowy etap w życiu Ginczanki. Podjęła studia pedagogiczne na Uniwersytecie Warszawskim i aktywnie uczestniczyła w tamtejszym życiu artystyczno – literackim.

            Bez problemu Ginczanka dostała pracę w „Wiadomości Literackich” i wznowionym „Skamandrze”. Dzięki protekcji Tuwima, drzwi do redakcji Grydzewskiego stały przed Zuzanną otworem. W roku 1936 poetka rozpoczęła pracę w satyrycznym piśmie „Szpilki”. Był to okres w jej życiu, w którym zawarła wiele przyjaźni, między innymi z Erykiem Lipińskim i Andrzejem Nowickim. W tym samym roku ukazał się jej pierwszy, a zarazem jedyny wydany za życia tomik poezji „O centaurach”.

Ginczanka obracała się towarzystwie wielu znanych artystów. Była pierwszą damą przy stoliku Gombrowicza w „Zodiaku”, często widywano ją w „Małej Ziemiańskiej” w towarzystwie Juliana Tuwima, Józefa Łobodowskiego czy redaktorów „Cyrulika Warszawskiego” – Andrzeja Nowickiego, Tadeusza Wittlina, Mariana Hemara czy Światopełka Karpińskiego.

   Ginczanka miała charakterystyczną, rzucającą się w oczy urodę. Zuzanna była wyjątkową pięknością. Miała jedno oko niebieskie, drugie zielone, długie czarne włosy, oliwkową cerę i bardzo zgrabną figurę. Uroda była dla niej przekleństwem, gdyż zdradzała żydowskie pochodzenie. Sana nosiła twarz obcej. Z powodu niecodziennego wyglądu, w poetce kochało się bardzo wielu mężczyzn. Jak wspomina Tadeusz Wittlin, Ginczanka co chwila odrzucała zaloty jakiegoś mężczyzny. Wskutek takiego postępowania została okrzyknięta przez Eryka Lipińskiego „Cnotliwą Zuzanną”.

     Mimo licznych przyjaźni zawartych w stolicy poetka nie potrafiła być pogodna, optymistycznie nastawiona do życia. Ciągle wydawała się zamyślona, tęskniąca, czegoś poszukująca. Nie znalazła też miłości, której, o czym świadczą jej wiersze, tak bardzo pragnęła. W Warszawie miała wiele problemów. Nadmiar adoratorów nie był z nich największy. Ginczanka musiała walczyć o pozycję w redakcji „Szpilek”, w której była jedyną kobietą. Ale nie były to problemy nie do zwalczenia. Najtrudniejsze okres w życiu dopiero nadchodził…

   Pod koniec lat trzydziestych, kiedy zaczęły się prześladowania Żydów, Zuzanna wróciła do dziadków w Równem. Wcześniej jednak musiała przebrnąć przez sesję letnią na studiach. Uniwersytet Warszawski był już wówczas opanowany przez antysemitów, zaczęły się masowe usuwania profesorów pochodzenia żydowskiego, a dla studentów o semickiej krwi wydzielono specjalne ławki. Ginczanka czuła, że nie jest tam bezpieczna.

  Po wybuchu wojny poetka nie wróciła do Warszawy. Po wakacjach w Równem wyjechała do Lwowa. Zamieszkała przy ulicy Jabłonowskich 8 a. Aby się jakoś utrzymać pracowała jako pomoc buchaltera, w biurze uzdrowiskowym. Niedługo potem rozpoczął się prawdziwy dramat Zuzanny. Ziścił się koszmar, którego tak bardzo się obawiała, spełnienie jej wewnętrznych lęków. W jej życiu rozpoczął się los Żydówki-tułaczki, Żydówki, ukrywającej się przed zagładą.

  Po przejęciu Lwowa przez Niemców, w 1941 roku, miejsce pobytu Zuzanny zdradza Niemcom jej sąsiadka, Chominowa, o której napisze później w swym najbardziej znanym wierszu, Non omnis moriar: „Chominowo, lwowianko, dzielna żono szpicla, Donosicielko chyża, matko folksdojczera”.

Niespodziewanie i z niewiadomych przyczyn Zuzanna wyszła za mąż za Michała Weinzihera, krytyka sztuki. Gdy we Lwowie powstało getto, przerażona poetka uciekła w okolice Krakowa, przedstawiając się jako Ormianka Marysia. Rok 1943 to dla Ginczanki czas ukrywania. Z powodu ciągłego strachu i obaw o zdradę swego pochodzenia, poetka bardzo wychudła, a jej oczy stały się jeszcze bardziej smutne i tęskniące.

   To etap kiedy Zuzanna bardzo dużo pisała. Zamieszkiwała pokój obok pokoju męża. To małe pomieszczenie było w wiecznym nieładzie, ciągle zagracone. Poetka spędzała całe dnie w pościeli. Kryjówka była jednak jej ostoją i oazą twórczości. Najczęściej odwiedzał ją tam Janusz Woźniakowski – kochanek Ginczanki. To właśnie on dbał o to bezpieczeństwo Zuzanny i jej męża.

  Ukrywając się w Swoszowicach pod Krakowem, Zuzanna spotkała przyjaciółkę z dzieciństwa – wiecznie zawstydzoną i cichą Blumkę Fradis. Ukrywała się ona pod imieniem Bożenka i od czasu spotkania stała się częstym gościem w kryjówce poetki. Niedługo potem Janusz Woźniakowski został aresztowany w ulicznej łapance. Mężczyzna, który zapewniał jej największe bezpieczeństwo, stał się teraz jej zgubą. Zrozpaczony Woźniakowski wysyłał do przyjaciół grypsy, które zamiast ocalić poetkę, zdradziły jej miejsce ukrycia.

  Zuzanna i Blumka zostają aresztowane razem. Podczas śledztwa poetka jest bardzo dzielna. Nawet gdy gestapowcy wyrywają jej piękne, czarne włosy, nie zdradza swojego pochodzenia. Blumka pod wpływem tortur, wydaje je obie. To sprowadza na kobiety jednoznaczny wyrok. Ginczanka wraz z przyjaciółką zostają rozstrzelane razem, na wzgórzu w Płaszowie. Jest rok 1944. Zuzanna Ginczanka, poetka – melancholiczka, poetka – emancypantka, kobieta i żydówka, przewidziała swój los. Miała 27 lat.

(fragment mojej pracy licencjackiej)

Wiersze:

Uwagi o osobach trzecich

W razie niebezpieczeństwa pociągnąć

hamulec. Winny zahamowania pociągu bez

uzasadnionej przyczyny, odpowiada za

szkody wysządzone kolei i osobom trzecim.

W przedziałach drugiej i trzeciej klasy

Jeżdżą po świecie

Nieokreślone Bliżej Nieznane

Osoby Trzecie,

Jeżdzą i jeżdzą, jeżdzą i jeżdzą

Przez całe życie,

Zawsze te same, tylko przebrane

Najrozmaiciej.

Mają fałszywe puste bagaże,

Kufry i paki,

Noszą peruki i plują często,

Dla niepoznaki.

Czasem wyjmują podróżne ksiązki

I czekoladki.

To nie są ksiązki. Uwaga. To są

Tylko okładki.

W okładkach leżą  chustki do nosa

Popelinowe.

A czekoladki są najzwyczajniej

Plastelinowe.

Patrza i węszą – a mają na to

Swoje powody:

Bliżej Nieznane Osoby Trzecie

Ponoszą szkody.

Na to są tylko, jak mi wiadomo,

Ustanowione.

Któż by ponosił ? Któż by chciał ponieść

Gdyby nie one ?

Więc nęca chtrze, więc namawiają,

Więc podsuwają,

Palcem wskazują, trącają łokciem,

Oczkiem mrugają

Aż ktoś nie strzyma i musi owej

Pokusie ulec,

Wstaje niebacznie i nieopatrznie

Zrywa hamulec

Wtedy wyjmują naszykowane

Z góry dowody,

Że z opóźnienia tego pociągu

Wynikną szkody

I wykazują tykając palcem

Na dokumentach

Że się należa takie a takie

Im alimenta

Potem zmieniają w nocy peruki

Getry i cienie

I cyk – z wagonu, i cyk – z pociągu

Niepostrzeżenie

Bez kufrów złażą na jakiś peron

Nie oświetlony

I giną tam, gdzie „Osobom trzecim

Jest wstęp wzbroniony”

A tam już mają swoje tajemne

Na to sposoby

Żeby się zmienić w powszechnie wszystkim

Znane osoby, –

Mają wiadome wszystkim zajęcia

I znane twarze,

Ale już znowu

Szykuja sobie

Puste bagaże.

Dziewictwo

My... 

Chaos leszczyn rozchełstanych po deszczu 

pachnie tłustych orzechów miazgą, 

krowy rodzą w parnym powietrzu 

po oborach płonących jak gwiazdy. - 

O porzeczki i zboża źrałe 

soczystości wzbierająca w wylew, 

o wilczyce karmiące małe, 

oczy wilczyc słodkie jak lilie! 

Ścieka żywic miodna pasieczność, 

wymię kozie ciąży jak dynia - 

- płynie białe mleko jak wieczność 

w macierzyńskiej piersi świątyniach. 

A my... 

...w hermetycznych 

jak stalowy termos 

sześcianikach tapet brzoskwiniowych 

uwikłane po szyję w sukienki 

prowadzimy 

kulturalne 

rozmowy.

Kobieta

Szukam w myśli warg męskich, by ramion go skuć oplotem, 

gdy w dusznej bezsenności sekundy wybija szloch - 

- a teraz zaciśnij usta i chłodno, twardo mnie potęp: 

oto masz moje noce, gołe, wyłuskane jak groch. 

      We dnie chcę głód rozbudzać ręki cielistym dotykiem 

       znam już tę mękę: odczuć tętnic najkrwistszy rdzeń 

       - a teraz odwróć oczy i babą mnie okrzyknij: 

       oto masz prawd obnażonych mój desperacki dzień. 

Spotkany przechodni wzrok serce rozsadza jak drożdże 

(blady, dzienny półksiężyc przekleństwa mego strzegł) 

- zrozum, że to jest zew dzieci czerwone rodzić: 

oto jest moja świętość i oto jest mój grzech  

CHRISTIAN BELWIT 

Christian Belwit
www.belwit.oryt.bieszczady.pl

Właściwie nazywał się Witold Beliński. Urodził się 18 marca 1956 roku. Był poetą i bardem, pochodził z Wrocławia. Występował przede wszystkim na festiwalach poezji śpiewanej, grał i śpiewał swoje utwory.Przywołam wspomnienie Stanisława Srokowskiego:

Grał na gitarze i śpiewał ułożone przez siebie piosenki. Rzadko zresztą występował. Stronił od wszelkiej wrzawy literackiej. Stał z boku. Nie mieszał się do żadnych sporów, intryg, ani gier towarzyskich. Te rzeczy były mu obce, brzydził się nimi. Prowadził swoje tajemnicze życie gdzieś poza obrzeżami wielkich artystycznych prądów. Ale pisał pięknie i mądrze. I miał wielu sekretnych zwolenników, tworząc z biegiem czasu piękną, jakby ukrytą legendę, pociągając za sobą i swoim wolnym życiem wielu młodych poetów, wśród których niemałą grupę stanowili uczniowie szkół średnich i studenci. W strofach jego kryje się duże piękno i dramat jego życia.(...)

Uwielbiał Wojaczka i poświęcał mu swoje strofy. Prowadził też podobny tryb życia. Jego poezja ginęła wśród bełkotu, błyskotek i chaosu myśli współczesnych młodych wierszopisarzy. Nie wygrywał konkursów, bo nie umiał się kłaniać bożkom lokalnego areopagu. Zginął nierozpoznany, zagubiony, samotny. A jego pogrzeb, przebiegający niemal w utajnieniu, stał się manifestacją przyjaźni. Zjawili się ci, którzy mu uwierzyli, którzy poznali się na tym, co pisał. Stał się poetą wyklętym, odrzuconym. Taki bywa los poetów ważnych. 

Dzięki pomocy Srokowskiego w 2000 roku został wydany jedyny poetycki tomik Belwita "Pierwszy i ostatni". Widold Beliński zmarł 26 lipca 2003 roku. 

WIERSZE:

* * * (plastikowa łódka)

plastikowa łódka

płynie w ciepłej wodzie

zakręcam kurek

na dnie wanny

leży załoga

(***kozy się snują po szosie)

Kozy się snują po szosie,
Samochody śpią na drzewach,
A sierotka Marysia na krzaku jabłoni dojrzewa. 
Baby z cycami nie na wierzchu,
Rosną na krzakach ziemniaków,
A ja sobie tak śpiewam, no bo już jestem taki…
Ogień jak słońce, baba na łące, 
Tłusta kapusta i kiełbasa na golasa, 
Po półmisku sobie hasa . 
Sikałem dudniąc głośno,
W zegar na cyferblacie,
A kiedy dobrze poszło to uśmiechnąłem się, znacie?
Wymuczałem piosenkę,
Wybączyłem w niej słowa,
No i zauważyłem, że mi się refren schował.
Ogień jak słońce, baba na łące…
A pewnie Pan w tym mieście,
Ciągle spadał z konia,
Przesiadł się więc na żabę, uzdę trzyma w dłoniach.
Półsiedząc i półwisząc,
Leżał na ścianie,
Jadł mięso baranie czekając na świtanie.

STANISŁAW CZYCZ

Stanisław Czycz
fot. Elżbieta Lampp

Poeta urodził się 6 kwietnia 1929 roku w byłym Gwoźdźcu koło Krzeszowic. Uważany za jednego z najbardziej oryginalnych polskich pisarzy, jednak mimo to niesłusznie pomijany. 

Do literatury wszedł skandalem: chcąc zapisać się do Związku Literatów Polskich przyniósł zakazane wówczas wiersze Miłosza, które przedstawił jako swoje. Po raz pierwszy jego wiersz opublikował Andrzej Bursa w "Od A do Z". Jak pisze Leszek Bugajski:

Jego życie i kariera utkane były z paradoksów. Był pisarzem szukającym nowego języka dla literatury, tworzył utwory trudne w lekturze i „zakręcone".

Twórczość poetycka Czycza utrzymana jest w tonie katastroficzno-wizyjnym. Bohaterowie jego prozy to często jednostki zbuntowane przeciw konwenansom i ustalonym obyczajom. Największy rozgłos przyniosło mu poświęcone Bursie opowiadanie And ze zbioru Ajol (1967), pierwotnie opublikowane w kwietniowym numerze Twórczości z roku 1961.

Od lat wygrywa wszelkie konkursy na najbardziej niesłusznie zapomnianego twórcę, świadomie zrezygnował z literackiej kariery, wiele zrobił, by o nim zapomniano. Był zawsze poza wszelkimi układami środowiskowymi, a ciężka choroba (łuszczyca), na którą przez wiele lat cierpiał przyczyniła się do jego izolacji od świata.

Stanisław Czycz zmarł 29 czerwca 1996 roku w Krakowie.

WIERSZE:

Śpiąca w księżycu

Jaki jest kolor malin w księżycu

ust.

Kolor rozgniecionych malin na ustach

Brwi czarne długie włosy

Twarz odurzona upojona zasłuchana w pełnię

(to są maleńkie srebrne dzwonki

czyste błyszczące dźwiękliwie jak rosa)

twarz dalejącej schowanej w śnie jak w przejrzystym morzu

we falach oddechów które nadają jej ruchomość

jak fale rzeki białym na dnie kamieniem

pogrążają przeświecają coraz słabiej przez sen przez światło nocy

jak tonąca szklana meduza

i słyszę pluski fal

czy kropli światła z drzew przez liście

na trawie białe plamy

słyszę

czy długie srebrne trąbki z głębokiego nieba

trąbki stłumione głośniejące szybko rosnące nagle wielkie

trąby chrypiący w blasze Wagner

syrena okrętowa słyszana w lesie nad portem

syrena okrętu odpływającego czy tonącego

T o  c h m u r a  u d e r z a  o  k s i ę ż y c

ciemniejesz

marmurowa

spadasz na dno

Cholera po co mnie budzisz czemuś uchylił ten namiot co chcesz

mało ci jeszcze było za te parę flach wina

Ale mnie mdli po tych malinach

oooch cholera

Marzenie miłosne

Zabawy których nie znacie

Bo mimo wszystko

czasem

na moment

nagle jakby brak mi powodów

do mojej nieustającej radości

Wtedy w smutku jak w zaćmieniu

pozwalam przychodzić jaśniejącej

Gdy już nie mogę inaczej wyjść z nagłych przygasań

pozwalam ci przychodzić Inka

I wstaje słońce

Jego gorące fale

stulasz w złote objęcia rąk

w całujące usta

powoli

uśmiechasz się

nagle

uśmiechasz się.

W i d z ę   c z e r w o n e   z ę b y

jakieś miękkie zęby poruszające się w oddechach

widzę

To jest nawet dość ładne

ale

walę pięścią w twarz w zęby

kopię

i

krztuszę się w tych kopnięciach pluję krwią

i szczerzę wyłamywane oddechami zęby

śmieję się

I pozwalam ci przychodzić Inka

____________________________

Dziś to już wszystko, pozdrawiam Was ciepło,

A.